De openbare aanklager in de rechtszaak tegen Mladic is uitgesproken. In oktober begint de verdediging met zijn betoog.

Drie gedachten na afloop van wat ik vandaag en gisteren meemaakte, embedded in het internationale perscorps.

I.

A.f.Th. van der Heijden opent zijn prachtige requiemroman Tonio met een verwijzing naar Nabokovs Lolita, de passage waarbij de naam van Lolita lettergreep voor lettergreep op de tong geproefd wordt.

Van der Heijden beschrijft zo’n zelfde soort beproeving van de naam van zijn overleden zoon, die  hij niet vaker zegt te hebben geschreeuwd met zijn (innnerlijke, oneindig luider klinkende) roepstem dan in de vier maanden na die fatale aanrijding ‘s nachts op de Stadhouderskade.

Onwillekeurig moest ik aan die passage denken toen ik eergisteren ter voorbereiding van mijn aanwezigheid bij het Joegoslavië Tribunaal de BBC documentaire “A cry from the grave” bekeek.

In de hartverscheurende openingsminuten is een man te zien, enkele dagen (uren?) voordat hij standrechtelijk wordt geëxcuteerd door de Bosnische Serviërs. Dat fragment werd vandaag overigens ook getoond door de openbare aanklagers.

In opdracht van de hem omringende soldaten schreeuwt de man tegen de bergen in. Zijn handen vormen zich tot toeter tegen zijn magere wangen. Op de grond achter hem zitten tientallen mensen in appèl, beduusd toe te kijken.

‘Neeeeer-min-eeeh!!!’ roept hij. Zijn t-shirt is vaal van kleur, vormloos als een pyjama. ‘Het is veilig! Wees niet bang van de Serviërs! Kom naar je vader! Nermineeeh!! Ze zullen ons niets doen.’

Het blijft in het fragment onduidelijk of Nermin gehoor geeft aan de oproep van zijn vader. Misschien is hij opgejaagd door de bossen en uiteindelijk alsnog gevonden door soldaten. Misschien geloofde hij zijn vader, en kwam hij, modderig, vermoeid, bedeesd, uit de boomgrens tevoorschijn.

Zowel Nermin als zijn vader Ramo zijn vermoord.

Om die wanhopige schreeuw van een vader te zien, te horen – of te lezen! – onmachtig iets te doen aan dat wat er gebeurt. In het geval van van der Heijden over de Styx heen roepen, de Hades in. In het geval van Ramo met één been al in het water, je zoon te moeten verleiden ook tevoorschijn te komen.

Overrompeld, afgepeigerd, leeg en stiekem hopend op een goeie afloop.

Zelfs zonder dat ik kinderen heb benauwt het me meer dan ik hier kan beschrijven. Het jaagt me angst aan.

(fragment start op 2’54” minuten)

Die arme, arme man.

Ik moet denken aan een citaat van Søren Kierkegaard, ik hoop dat er iets van waar is: “The tyrant dies and his rule is over, the martyr dies and his rule begins.”

II. Na afloop van de zitting voelde het alsof ik wegliep van een flard geschiedenis terwijl die, hortend en stotend, werd neergeschreven.

Buiten de poort van het tribunaal hielden vrouwen zo oud als mijn moeder– maar dan met vermoorde  kinderen – een geplastificeerd stuk papier tegen de borsten geklemd.

Journalisten verdrongen zich om een citaat, vaak geleverd door een tolk. Op ruime afstand hielden nabestaanden een lange (lange!) slinger vol pasfoto’s vast. Sommigen werden bevraagd.

III. De verdediging dient de aanklager in oktober 2012 van repliek. Men hoopt in 2014 tot een uitspraak te komen. Geschiedsschrijving verloopt ontzettend traag.

Op deze plek houd ik een liveblog bij van wat me opvalt van de openingsstatement van de openbare aanklager tegen Ratko Mladic alswel wat me opvalt hier in de perslobby. Embedded, als het ware, in het perscorps.

08:05 Voor de deur tientallen nabestaanden die een corridor vormen. Spandoeken, geplastificeerd papier. Ertussen journalisten. Een Slavische man schrijft zijn naam uit op het kladblok van een ZDF journaliste. Een vrouw houdt een geplastificeerde poster omhoog: “Where are our families?”

08:35 Het duurt nog een klein half uur voordat bij het Joegoslavië Tribunaal de rechtzaak tegen Mladic van start gaat.

08:48 Plaatsje buitgemaakt in de lobby.

In de verte zie je de eerste bezoekers die, eenmaal voorbij de detectiepoortjes en röntgenkasten, wachten tot ze de publieke tribune opmogen. Verder journalisten.

Eigenlijk zijn wij het “b corps”; journalisten die werken voor de NY times, Der Spiegel, etc. zijn geaccrediteerd om niet in de lobby maar ook op een tribune in dezelfde ruimte als Mladic te zijn.

De sfeer heeft desondanks iets hijgerigs; de race (welke race? krijgt iedereen immers niet tegelijkertijd dezelfde informatie?) is bij binnenkomst al begonnen. Het heeft iets opwindends.

08:51 Het constante gepiep van metaaldetectoren in de achtergrond. Franse journalisten voor Liberation naast me hebben gedoe met het internet. Op de foto de rijen publiek, geduldig wachtend. Diep respect nu, voor de moeite die “het tribunaal” doet om dit alles te faciliteren.

09:00 Tribunaal zou moeten beginnen. Lange rijen. Tien talen hoor ik om me heen. Op zoek naar een koptelefoon voor vertalingen.

09:02 koptelefoon niet nodig, audio bij scherm gaat aan:

09:06 eerbiedige stilte in perslobby terwijl rechter Orie het woord neemt. Klaarblijkelijk heeft openbare aanklager begin mei een fout gemaakt die het de verdediging moeilijk maakt de verdediging te voeren.

09:05 Openbare aanklager erkent fout. Eerste wuft zweet te ruiken. Mensen fluisteren.

09:10 Openbare (Amerikaanse) aanklager begint betoog met pathos & volume en legt uit wat er twee decennia geleden gebeurde. Spreekt van ethnic cleansing.

09:18 aangrijpend betoog aanklager. Doorspekt met foto’s van kinderen vlak voor ze doorzeefd worden: “You’re gonna die a virgin”, they sneered.

09:29 aanklager toont kaart met verschillende ethniciteiten om aan te tonen dat de doelstelling van Mladic duidelijk waren. (nota bene: heb ooit eens ergens gehoord dat die etnische grenzen gelijk liepen aan gevonden gas- of olievoorraden in de grond. )

09:42 Gefascineerd aan het kijken naar twee kaarten waarop is aangegeven welke ethniciteiten (lees: de Bosnische Moslims) waar woonden  en hoe zij daar volgens de Servische regering niet mochten wonen.

Oorsprong ethnic cleansing en dus de doelstellingen van Generaal Mladic zijn op video en audio vastgelegd. Ongelooflijk.

Anke Truijen (BNR) twitter en schrijft ook goed mee:

Aanklager:’volgens Bos-Serviers was plan om Moslims uit te roeien in de nog op te zetten nieuwe Servische staat in Bosnie @BNR#Mladicproces

— Anke Truijen (@AnkeTruijen) May 16, 2012

09:51 Aanklager toont kaarten waarop te zien is welke doelstellingen Mladic (in opdracht van Karadzic) had: Servische corridors creeëren, waardoor gebieden aan elkaar gekoppeld zouden raken zodat de Bosnische Serviërs als het ware een geografische hoefijzer konden maken. Een nieuwe, uitgebreide Servische natie:

10:10 Aanklager kijkt tussen betoog door heel even op zijn horloge. Mladic plukt aan zijn bril. Hij is geflankeerd door twee verveeld kijkende beveiligers.

Af en toe steekt hier in de lobby geroezemoes op, drukte bij de ingangen.

10:45 plaspauze Mladic voorbij. Hij maakte zijn behoefte aan pauze trouwens bekend door middel van wijsvinger langs zijn keel.

10:50 Rechter Orie wijst ten eerste Mladic terecht over keelsnijgebaar: normaal doen, of er komt een scherm tussen u en de publieke tribune. (Ik parafraseer.)

11:08 Aanklager gaat praten over Drina, de “corridor” die vanuit Servië richting Srebrenica loopt,  de “vierde directive” waarbij opdracht werd gegeven zoveel mogelijk moslims richting o.a. Gorazde te jagen.

11:16 Dagboek aantekening Mladic, waarin hij percentages opneemt van de hoeveelheid moslims in het stadje Foca, voor en ná zijn inspanningen:

11:29 stilte hier in de lobby, terwijl een Skynews reportage van journalist Aernout van Lynden wordt getoond over het beleg van Sarajevo. Mladic blijkt in die reportage nimmer te spreken over aanvallen van anderen, enkel over de verdediging van zijn volk. Hij doet dit terwijl hij tussen de artillerie staat op de heuvels rondom Sarajevo.

Ondertussen even door de mintgroene, centimeters dikke “Prosecution Pre-Trial brief” heen gebladerd. Kaarten die aangeven waar de shell attacks en sniper attacks binnen  Sarajevo plaatsvonden. Onder de indruk van al het onderzoek dat hieraan vooraf moet zijn gegaan.

We horen een radiofragment waarbij Mladic opdracht geeft tot artillerievuur op de stad vol burgers. (Het beleg van Sarajevo is overigens het langste in moderne geschiedenis.)

11:45 getoonde videobeelden die over een periode van vier jaar (april 1992, februari 1996) zijn gemaakt over de mortieraanvallen in Sarajevo. Ik was toen zelf tussen de negen en dertien, toen deze mensen dag in dag uit, jarenlang renden voor water. Groep 7, 8, middelbare school. Ik had een Kipling tas en een nieuwe Gazelle fiets gekregen.  Mensen die een Eastpak droegen snapte ik niet: dat waren pas écht saaie tassen.

12:22 pauze bijna voorbij. Aanklager zal spreken over sniper attacks.

12:32 aanklager geeft voorbeeld van 7 jarige jongen die werd doodgeschoten aan de hand van foto’s en getuigenissen.

12:40 Mladic erkent op video tegen Canadese journalist bij ieder bezoek aan Sarajevo iemand dood te schieten. Aanklager: “he speaks about it as if killing civilians was a sport.”

12:53 Meer beelden: stallen voor dieren, gevuld met uitgemergelde, gevangen gezette burgers.

13:00 Burgers die gezamenlijk gevangen waren gezet in de Kula gevangenis likten de condens van de muren om nog wat vocht binnen te krijgen.

Gespannen gezichten om me heen. Er zit een jongetje hier schuin tegenover me, een jaar of tien. Hij eet een boterham. Wat doet hij hier?

13:10 Andere overpeinzing: de overgrote meerderheid hier zit verwoed teksten te typen, vertaalde fragmenten te beluisteren. Daardoor bedacht ik me dat wij mensen, iedereen, onze hele leven eigenlijk niets anders doen dan informatie recombineren.

Vanaf het moment van inceptie, als de genen zich mengen tot een morula die de basis vormt van een nieuw mens, via het leren van een taal, het spreken ervan, het opdoen van vaardigheden, het toepassen ervan, het huwen, het bouwen, het bevruchten, het vernietigen, het melden bij een arts dat we ziek zijn, het behandeld worden, tot het uiteindelijke sterven (al dan niet in een greppel, omdat we, alleen al via ons uiterlijk een man met een geweer de visuele informatie verschaften dat  we een Bosnische moslim man zijn, of een Tutsi), recombineren we informatie. Et cetera, ad inf.

13:15 einde rechtszaak. Morgen gaat zitting verder.

Journalisten spreken met elkaar na over de vinger die Mladic langs zijn keel haalde. Klaarblijkelijk zat een vrouw op de publieke tribune hem herhaaldelijk te provoceren, op het raam te tikken. Dat stukje causaliteit zullen we waarschijnlijk niet terughoren als dat gebaar uitvergroot raakt vandaag.

De temperatuur daalt.

Tegenover me speelt de jonge jongen met een PS Vita.

Kabels worden opgerold.

Tot zover.

Tevreden kijk ik terug op de regionale prijsuitreikingen van Writenow.

Sterker nog: met deze organisatie, jury en presentatrice was het dolletjes, en het woord dolletjes gebruik ik niet lichtvoetig.

Van veel deelnemers kreeg ik de afgelopen weken de vraag of ze de powerpoint van mijn schrijfworkshop nog eens terug konden zien. Deze is hier te vinden: Writenow schrijfworkshop. (rechtermuisknop, opslaan als…)

Een lijst met meer leestips over het schrijven van boeken en verhalen vind je op de pagina “Zelf een scenario schrijven“, waar dus ook voor prozaschrijvers-in-de-dop menig interessante titel te vinden is. Beloofd.

In de kernreactor van Petten legde ik mijn microfoon neer op een stalen trap, en leerde toen dat er allerlei veiligheidsprotocollen zijn: de felblauwe Cherenkov straling die uit het koelbassin omhoog steeg was namelijk best gevaarlijk.

Wat mijn werk me te weinig oplevert is historisch besef, omdat ik vrij vaak weer doormoet naar het volgende onderwerp.

Het is iets dat we allemaal hebben. Internet en social media leveren zo’n gigantische stroom aan informatie op dat het een uitdaging is de ruisratio in de gaten te houden en de perceptie van onszelf en de wereld niet te laten vertroebelen door de waan van de dag– laat staan dat we ons al het nieuws van eerder paraat hebben.

Volgende week hoop ik daar voor mezelf een klein beetje verandering in aan te brengen door bij de rechtzaak tegen Ratko Mladic aanwezig te zijn. Misschien dat ik dan iets meer kan begrijpen van de Bosnisch-Servische oorlog en de val van Srebrenica.

Misschien kan ik zelfs iets van die kennis aanwenden voor mijn begrip van de oorlogen in Afghanistan en in Irak. Ik hoop het: te vaak merk ik namelijk dat de redenen en achtergronden bij gebeurtenissen wegzakken, zelfs van oorlogen, of zoals nu, van de Europese crisis.

Uit de mond van leider van de Griekse, linkse partij Syriza was gisteren te horen dat die mollige Nederlandse minister voortaan even normaal moest doen en dat zij, mochten ze het kabinet gaan vormen, niet van plan waren om naar het IMF te gaan luisteren of de schuld aan de EU terug te betalen. Op zijn minst een dappere opmerking.

Maar wat moet ik er verder van vinden? De afgelopen maanden hoorde en las ik in tientallen experts evenveel analyses loslaten op de Griekse situatie: het was de schuld van de Grieken die boven hun stand leefden. De Grieken betaalden nauwelijks belasting. Nee, riepen anderen, het was de EU die de begrotingsregels niet handhaafde.

Het waren in ieder geval ironisch genoeg ook Nederlandse politici die eerst met het verdrag van Rome in 1957 en vervolgens met het verdrag van Maastricht in 1992 optimistische ambities najoegen maar weinig realiteitszin aan de dag legden, iets dat een aantal van hen recentelijk én ruiterlijk toegaf in de Volkskrant.

Vast staat ook dat er weinig mechanismen voor aansprakelijkheid zijn ingebakken door de EU voor wat betreft het functioneren van haar lidstaten als conscientieuze deelnemer aan die unie. Zo kan, gek genoeg, een land niet uit de EU gezet worden– hooguit kan zij er zelf voor kiezen uit de EU te stappen.

In mijn optiek is in Maastricht te enthousiast een verenigd Europa nagestreefd. Dat is tot daar aan toe. Dat de EU vervolgens is uitgegroeid tot een ondoorzichtig orgaan waarvan de mechanismen slechts met moeite zijn te achterhalen, is al een stuk erger.

Maar dat dit orgaan stelselmatig haar functies en autoriteit blijft uitbreiden – met instemming van de nationale regeringen –  zónder de mening van haar burgers mee te nemen vind ik onbegrijpelijk: digitale communicatiemiddelen geven ons in principe zóveel mogelijkheden om informatieconsumptie over het reilen en zeilen en daarmee de Europese democratie te bevorderen! Waarom gebeurt dat niet? Waar komt de minachting voor de burger vandaan?

Laten we bijvoorbeeld niet vergeten dat men in het Nederland van 2005 om de Europese grondwet aan de man te brengen de aanmatigende slogan “Europa. Best belangrijk” gebruikte. Een infantielere benadering van enerzijds de gewichtige materie én van het electoraat dat het instituut zijn legitimitering moet verlenen is moeilijk voor te stellen.

Het lijkt me eerder een poging de burger van je te vervreemden. Er zijn, helaas, legio van dit soort voorbeelden.

De oorsprong van de huidige anti-Europese tendensen en de provocerende Griekse houding blijft me ook na veelvuldig teruglezen ingewikkeld. Eén recentelijk gelezen commentaar hielp me echter ontzettend en stemde me ook nog eens minder somber.

Adam Gopnik schreef vorige week in de New Yorker het volgende. Dat het experiment van de Europese Unie misschien faalt is hartstikke jammer. Maar in plaats van de koers van euro of de schuld van Griekenland als graadmeter van de situatie te zien zouden we een ander getal voor ogen moeten houden. Zestig miljoen.

In een continent met de twee gruwelijkste oorlogen in de geschiedenis is dat namelijk het geschatte aantal Europeanen dat het leven liet door die oorlogen.

De Europese sociale democratie, samengevat in de de EU, met zijn krachtenspel van zowel de socialistische als de liberale opvattingen, heeft toch maar mooi voor op zijn minst vijfenzestig jaar van sociaal-economische stabiliteit gezorgd. Ook al klapte de zaak alsnog was dat een niet te veronachtzamen prestatie.

Dat commentaar leek me de moeite van het aanhalen waard. Het zette de actuele gebeurtenissen voor mij in ieder geval in een breder historisch perspectief.

Ik ben benieuwd waar het bijwonen van de Joegoslavie tribunaal me volgende week toe brengt.

Best belangrijk, nietwaar?

Deze column werd op 9 mei 2012 door Radio1 in de uitzending van WNLnacht voorgedragen. 

In 2002 maakte ik mee dat het Kabinet van Wim Kok – inmiddels een zeer goedbetaald commisaris – dat zijn ontslag aanbod nadat er 8000 Bosnische mannen waren afgeslacht. Schuld hadden ze niet, vonden ze, maar ze waren wél medeverantwoordelijk. Het is een nuance die ik nog steeds niet begrijp.

Wegens een gebrek aan tijd sla ik de eerste drie kabinetten Balkenende even over, kabinetten waar ik óók steevast stemde. Balkenendes vierde kabinet viel in februari 2010, over Uruzgan. U weet wel, dat is die Afghaanse provincie waar mede dankzij steun van het oorspronkelijk pacifistische GroenLinks een agententrainingsmissie gaande is, á raison van €555.556 per agent, voor, let wel, acht uur les per agent [dit is natuurlijk in Kunduz. Kunduz ligt niet Uruzgan. Excuses, SV]. Dat die agenten misschien ook voor de Taliban met knuppels zwaaien: och. Dat diezelfde agenten van Groenlinks geen gevechtshandelingen mochten verrichten, maar dat blijkens onderzoek van de volkskrant wél deden: tsja. Ook dát vegen we maar even onder Uri Rosenthals Perzich tapijtje.

Na de val van Balkenende-IV ging ik weer stemmen. En ik stemde blanco. Sterker nog: in de afgelopen tien jaar heb ik altijd blanco gestemd.

Ik vind democratie in de praktijk nog het meeste weghebben van een toneelspel. Maar in theorie is het een prachtig ideaal dus ik doe graag mee. De alternatieven zijn erger, nietwaar? Dus ik speel mijn rol. Ik loop om de paar jaar een schouwburg in. De toneelspelers acteren, na afloop applaudisseer ik en ik ga samen met de rest van de bezoekers weer huiswaarts.

Maar wat doen we wanneer stelselmatig alle opgevoerde toneelstukken niet meer kloppen? Als de cabaretier misselijke grappen maakt, de spelers hun teksten vergeten? Wanneer ben jij voor het laatst opgestaan, of in de pauze weggegaan? Wanneer smeet jij met tomaten? Wanneer vroeg je je geld terug? Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, denk ik dat je dat niet deed.

Tomaten gooien, lieve luisteraars, is bij het toneelstuk van de politiek blanco stemmen. Het is de ultieme daad van afkeuring. Op een populistische partij stemmen, of een andere partij, is immers nog steeds slechts deelnemen aan een ander toneelstuk en bij niet gaan stemmen zou je gedrag op honderd manieren kunnen worden uitgelegd. Blanco stemmen is ‘t echte tomaten gooien. En dat verdienen onze toneelspelers.

Ons electorale stelsel werkt niet meer. Er is ten eerste, vanwege de invloed van media, al heel lang geen sprake meer van een trias politica. (Een quatra politica?)

Daarnaast leven we in een technocratie: lobbyisten hebben een steeds groter invloed op de politiek. Ik noem alleen even de Joint Strike Fighter, 18 miljard en de 17 miljard die Wouter Bos teveel betaalde voor de ABN AMRO.

Ten derde: zowel de gemeentelijke, landelijke als de Europese politiek blijkt keer op keer ondoorzichtig, onverantwoordelijk, nauwelijks functioneel in vernieuwing en vaak ongelooflijk laf. Het conserveren van de macht heeft prioriteit.

Van dat conserveren in plaats van sturen waren de afgelopen paar dagen ook weer een mooi voorbeeld. Ik heb me mateloos geërgerd aan onze landelijke politci.

De mond vol hebben van de crisis, maar niet even doorpakken en gedogen– Diederik Samson? De mond vol hebben over crisis, maar pas over 4 maanden verkiezingen houden– Kiesraad? Partijpolitieke belangen prevaleren boven het landsbelang– CDA? Niet over het gangpad kunnen stappen en noodzakelijke bezuinigingen doorvoeren– PVV? Groenlinks? D’66?

Nee: we wachten gewoon, vier maanden posters plakken, in september de stembus, november de formatie. Maar dan is de jaarlijkse begroting al ingediend door een demissionair kabinet. Die begroting moet dan weer aangepast worden, de (private!) ondernemingen Finch en Moody’s maken ondertussen van ons AAA status een Aa-plusje waardoor we extra rente mogen gaan betalen en zo modderen we maar weer door.

Het is schandelijk. De verschillende partijleiders heb ik de afgelopen dagen leren kennen als een stelletje opportunistische, hypocriete lafaards die slechts hun eigen straatje schoonvegen en na afloop met een geïrriteerd vingertje naar de buurman wijzen.

De komende maanden krijgen we dus wéér een stinkende sloot aan valse beloften en zoveel geZwartePiet dat zelfs Sinterklaas vertwijfeld om zich heen zal gaan kijken.

In de roman “de stad der zienden”  van José Saramago blijkt bij een verkiezingsuitslag 70% blanco te hebben gestemd, waarna  er nieuwe verkiezingen volgen. 83% van de keizers stemt blanco. Bestuurlijke chaos ontstaat. Een toepasselijker roman voor nu is niet denkbaar.

Nu oplossingen wéér teveel blijken, smacht ik naar die chaos, en daaropvolgend een vernieuwing van ons electorale stelsel. Misschien dat de jongens van het jongereninitiatief G500 iets voor elkaar kunnen boksen. Het zal me benieuwen. In de tussentijd stem ik blanco. En ik hoop van ganser harte dat u dat ook zult doen.

De eerste keer dat ze vreemdging was uit wraak: ze kon er niet mee omgaan dat ik, toen we elkaar leerden kennen, met andere vrouwen scharrelde ‘terwijl ik haar toen al wel leuk vond.’

De tweede keer dat ze vreemdging was negen maanden later, met oud en nieuw. De dag erna ging het uit. Niet dat ik wist dat ze was vreemdgegaan. We hebben het er eigenlijk nooit echt over gehad. Ik kwam er pas veel later achter, dankzij een gemeenschappelijke vriendin.

Tegen die tijd had ik al maanden en maanden, tegen iedereen die het maar wilde horen, verkondigd dat zij toch wel echt de allermooiste, allerliefste, allerfijnste was, de vrouw waar ik mijn linker- dan wel rechterpink voor zou geven. Als ze maar bij me terugkwam.

Het ging slecht met me: voor de zon hing een sluier, lachen hoefde niet meer zo nodig en naar college gaan, nee, mijn bed uitgaan: och.

Dat ze was vreemdgegaan deed niets af aan hoe graag ik haar terug wilde. Ik heb zelfs een liedje gemaakt en het voor haar gespeeld. (‘An–ne / weet dat ik dit liedje voor je schrijf / Het is de eerste keer dus / het is nog niet zo goed.’) Ze luisterde beleefd naar mijn bevende, bijna-zuivere stem. Na mijn laatste noot bedankte ze me voor het ‘mooie liedje’. Mijn benen twee sprieten, mijn romp van pudding.

Ik zei: ‘Fijn dat je het mooi vond.’ We namen afscheid. In het trappenhuis herinnerde ze me eraan dat het toch wel echt uit was tussen ons. ‘Al een maand of vier,’ voegde ze daar fijntjes aan toe. Hoe ze de trap afliep heb ik niet meer gezien.

Pas toen ik verliefd werd op een andere vrouw rouwde ik niet meer om haar. Sterker nog: ‘die vorige’ bleek een opportunistische slang te zijn geweest. Een leugenachtig viswijf dat nog geen gesprongen gitaarsnaar waard was, laat staan een fijnzinnige melodie. Nee, deze nieuwe vrouw, dít was de prinses, de moeder van mijn kinderen, de eeuwige kwispeling, ogen als wensputten en een hart om in te wonen.

En ook dat ging uit. Toen wij elkaar verlieten bleek mijn vader ongelijk te hebben gehad. Na de eerste relatie had hij me getroost door te zeggen dat mijn tweede verbroken relatie minder pijn zou gaan doen. Het zou écht minder pijn gaan doen.

Maar bij de tweede deed het juist meer pijn. Want deze was het echt! Toch? We hoorden bij elkaar? Toch!?

Ik reisde de wereld af. In een vliegtuig, een trein, een huifkar vol bieten. Met twee skanky chicks scheurde ik in een lichtblauwe Mercedes door Los Angeles. Ik dacht de een te gaan neuken maar kreeg een soa van de ander. Ik vluchtte door, klom in een ballon en riep naar de eerste vrouw, de volgende vrouw, iedere vrouw, dat ik de moeite waard was. Continenten draaiden onder me langs. Ik vond haar niet.

Terugdenkend aan die jaren zie ik hoeveel van de wereld ik niet zag, zwevend in mijn ballon. Iedere bergtop, ieder tropisch eiland, iedere woestijn: alles bagetalliseerde ik.

Want zij was er niet bij. En iedere vrouw vergeleek ik met haar. Dus niemand kreeg een kans.

Tot ik ’s winters in Tel Aviv op het strand zat. Over de golven vlogen legergroene Chinooks richting Gaza om Palestijnen te vermoorden. Ik realiseerde me dat ik voor hen niet bang was. Dat ik nergens meer bang voor was: niet om alleen te blijven, niet om vrienden kwijt te raken, familie te verliezen. Niet bang voor mijn eigen dood en ook niet voor pijn.

Angstloos zijn is minder bevrijdend dan het lijkt. Als je nergens bang voor bent, als geen enkel verlies je meer kan raken, hecht je nergens meer waarde aan. Dat is een pikzwart gevoel. Het was mijn meest depressieve dag.

Ik ben een paar jaar verder, de wereld is zo’n zeventien tinten lichter. En er is weer een vrouw. Ik noem haar steevast “mijn verkering” als ik over haar schrijf. Zij is de liefste. Zij is meer, veel meer, dan de vrouwen die haar voorgingen. Ze heeft een lichaam als een gedicht: prinsessenbenen, hertenogen. Borsten brutaal als pubers. Ze is koppig als een oude, rooie kater maar schattiger dan een pakhuis vol kittens. Ze is intelligent op gebieden die me voorheen niets zeiden. En als ze naast me slaapt mag de rest van de wereld uitdoven.

Terugkijkend op hoe ik was voordat we een stelletje werden, ben ik trots op hoe ik toentertijd mijn depressie – want dat was het – heb overwonnen en hoe ik gegroeid ben.

Meer dan bij mijn vorige relaties besef ik nu dat deze verkering en ik ook van elkaar los zouden kunnen gaan breken, als de twee helften van een dubbellikkerijsje. Sterker nog: met meer dan tweederde van de huwelijken eindigend in echtscheidingen, is het onwaarschijnlijk dat wij decennia van nu als twee verrimpelde mispelappels genieten van onze kleinkinderen, of van de nieuwe kleefpasta voor ons kunstgebit.

Zo onwaarschijnlijk is  het ook voor jou. Stel je dus even voor dat je huidige relatie op de klippen loopt. Je bent een tijd vrijgezel. Ineens zit je in een restaurant,  vanaf de overkant van het tafeltje staart een nieuw mens je aan, tot over de oren verliefd op jou. Jij bestelt een Sauvignon blanc omdat dat interessanter staat dan zo’n ‘ordinaire’ Chardonnay.

Hij neemt je mee de botsauto’s in en jullie knallen door het leven, schaterend, schokkend, de vonken spatten eraf, tot hij je ineens vraagt waarom je nooit eens normaal kunt doen, jij schreeuwt terug, een afwasborsteltje in je hand, een pluk haar los langs je wangen, wangen die hij wil kussen en strelen en in een klein doosje wil bewaren voor wanneer het ijspegels regent, voor wanneer zijn excuses nutteloos, en zijn liedjes vals bleken– maar hij kan het niet.

Weer een gebroken hart, scherven in je borstkas. Love’s a bitch, verzucht je je, een bitch die niets voor je deed, die je zomaar kapot maakte, een bitch waar je helemaal niets aan hebt.

Dat is in ieder geval de strekking van wat ik vaak heb geroepen.

En het is gelul. Want terwijl ik me in onweer wentelde blies die bitch het luchtruim schoon. In het pikkedonker maakte zij ruimte voor de morgenstond en brak ze het brood doormidden.

Ik hoop dat die bitch voorlopig blijft dwalen. Dat ze andere mensen bezoekt – bij voorkeur vervelende – en mij en mijn verkering nog even van elkaar laat genieten.

Maar ze komt vast weer langs. Het nichtje van Magere Hein, de rouw en ruzie verspreidende tarrel. En ook al gaat het weer gruwelijk veel pijn doen. Ook al zal ik me weer te buiten gaan aan larmoyante gedichten en stiekeme huilbuien, ze is welkom omdat ze vernietigt. Ik zal de deur voor haar opendoen. Ik zal haar binnenlaten. Ik zal haar omarmen. En ik zal grijnzen. Als een nar.

Dit verhaal werd gepubliceerd in het mei nummer van ELLE.

Hij erkende dat hij er inderdaad tegenwoordig wel eens op wordt gewezen door collega’s dat een knuffel geven misschien niet zo’n goed idee is, omdat ‘ouders dat zien’. Dat vond hij heel dubbel.

‘Wat is er dubbel aan?’ vroeg ik.

‘Nou ja,’ zei hij,  ‘ik hou me eigenlijk niet zoveel bezig met wat een ander van me denkt,’ zei hij nuchter, ‘ik doe gewoon mijn werk. Wat ik wel heel vervelend vind is dat er door dat soort vreselijke voorvallen steeds minder mannen werken in de kinderdagopvang. Terwijl kinderen, ook peuters, mannelijke rolmodellen nodig hebben.’

Ik vroeg hem naar een voorbeeld van die toegevoegde waarde.

‘Vrouwen in de opvang,’ zei hij, ‘zullen wanneer een kind in een boom klimt heel snel zeggen: “niet doen!”. Ik zeg dat niet. Ik ga vlak onder de boom staan, maar ik laat ze wél klimmen.’

Ons gesprek deed me denken aan een conversatie die ik enkele weken geleden voerde met een vriendin, recentelijk moeder geworden. Ze vroeg me of het terecht was dat ze haar peuter liever niet in een groep wilde hebben waar een man voor stond.

‘Het is een hele lieve, goeie man,’ zei ze, ‘echt hoor. Ik kan me niet vóórstellen dat hij wat zou doen– Maar toch. Is dat stom van mij?’

De auteur Milan Kundera schrijft in Through the curtain dat Hitler niet alleen ‘onvoorstelbare horror’ naar Europa bracht, ook ontnam hij ons het besef van het tragische; de empathie met “de andere partij”.

Voorafgaand aan de holocaust was er nog zoiets als de tragische held, iemand waarmee je je ondanks jezelf kon identificeren. Volgens Kundera kon dat daarna niet meer. Dat had Hitler ons ontnomen, dat stuk van ons blikveld. (‘Often I think,’ schrijft hij vervolgens, ‘tragedy has deserted us; and that may be the true punishment.’)

Terug naar die muzikant-van-vandaag en die vriendin-met-kind. Ik moest namelijk aan Kundera’s observatie denken.

Ik merk dat we tegenwoordig  verkrampen als het gaat over mannen en kinderopvang. Dat zag ik bij de collega’s van die muzikant en bij die vriendin– hoe begrijpelijk ook. Sterker nog: ik merkte het ook bij mezelf.

Soms kloppen buurjongens bij mij op het raam. Dan willen ze op de playstation 3, of vragen ze of ik mee ga voetballen. Meestal komt het niet uit, soms wel en dan is dat hartstikke gezellig.

Maar de laatste paar keren dat ze langs kwamen, begon ik ineens na te denken of ik niet iets verkeerd deed. Straks dachten mensen op straat dat ik een kinderverkrachter was.

Gamen is beladen geworden. Een aai over de bol is van zijn onschuld ontdaan. Een man die in de kinderopvang werkt, is bij associatie eigenlijk al een viespeuk.

Ook hier is een deel van ons blikveld ons ontnomen, namelijk het besef dat de over-over-over-OVERgrote meerderheid van de mannen die met kinderen omgaan niets dan goedheid brengen.

Die kinderverkachter in Amsterdam heeft honderden slachtoffers gemaakt: de minst weerbaren voorop, en dan hun ouders, vervolgens hun families. Het is te hopen dat de rechtbank hem levenslang geeft.

En het is evengoed te hopen dat wij gezamenlijk zorgen dat zijn gruwelijke misdaden de maatschappij niet nóg verder verkankeren.

Dat is ongeveer het antwoord dat ik die vriendin van me gaf. We moeten zorgeloos blijven gamen met buurjongens.

We moeten mannen in het onderwijs, mannen op de kinderdagopvang niet alleen accepteren, maar zelfs aanmoedigen: het is momenteel misschien wel de moedigste baan die je als man kunt hebben. Het is van belang voor de ontwikkeling van een kind én in het belang van onze menselijkheid om dat vertrouwen te behouden. Doen we dat niet, heeft het kwaad gewonnen.

Deze column las ik 11 april voor in de uitzending van Nu Al Wakker Nederland.

Terwijl ik afgelopen zaterdag uitsliep, fitnesste, boodschappen deed en een taart bakte stierven in Syrië meer dan 120 mensen. Ik ging zondag bij een vriend op bezoek.

Weer werden ten minste honderd burgers door hun eigen regering vermoord. In vergelijking met wat mensen daar moeten doorstaan voelde mijn zorgeloze weekend decadent.

Ik realiseerde me dat ik iets wilde doen. Niet dat ik veel kan doen, natuurlijk. Ik heb niet de journalistieke vaardigheden om, zoals de vorige week in Syrië vermoorde journalisten Marie Colvin en Rémi Ochlik (op de foto) verslag te gaan leggen van de oorlog– laat staan dat ik hun ongelooflijke lef heb.

Misschien is het nuttigste dat ik kan doen mijn column hier gebruiken om een klein zetje te geven aan het vliegwiel. Maar ik heb slechts drie minuten. Ik kan dus niet vertellen over de gevangenen die door het Syrische leger zo lang waren vastgeketend dat hun vlees als nat brood om hun polsen hing.

Ik kan niet vertellen over de vrouw die in een bunker beviel van haar baby en het suikerwater te eten moet geven omdat ze zelf, uitgehongerd als ze is, geen moedermelk meer produceert.

Ik kan niet vertellen over het cynische referendum van afgelopen zondag, waarbij 89% van de bevolking zogenaamd een wetsartikel zou hebben aangenomen dat Assad nog zestien jaar langer op zijn bladgouden sokkel zou laten  staan.

Ik kan ook niet vertellen over de veto’s van Rusland en China waarmee ze, zelfs na een jaar protesteren en minstens achtduizend burgerslachtoffers de dictator nog steeds een hand boven het hoofd houden. (Zou het ze om Tsjetjenië gaan? Tibet?)

Ik kan niet vertellen over politicoloog Ghassan Dahhan die het Westen waarschuwt niet voorbarig te zijn, niet te denken dat Assad wel zal terugtreden.

Ik kan helaas ook niet vertellen over het Syrische ministerie van Buitenlandse Zaken dat niet eens de moeite deed de aanval op eerdergenoemde journalisten te ontkennen: dat vonden ze immers het risico van het vak.

De brutaliteit is stuitend, de verachting voor mensenrechten diepgeworteld. Genadeloos. Maar ik kan er niet over vertellen. Ik kan het allemaal alleen maar even aanstippen.

Dus ik voel me machteloos.

Maar misschien levert mijn column hier weer een splinter extra aandacht op voor die perverse slachtpartij, weer wat meer besef dat we die slachtpartij met zijn allen laten gebeuren. Ik hoop het.

Want volgend weekend, terwijl ik boodschappen doe, terwijl jij boodschappen doet, zal het Syrische leger nog steeds zijn eigen burgers beschieten, verkrachten, martelen, vermoorden. Dat kunnen we niet accepteren.

Lees je dus in, over wat er gebeurt. Praat met collega’s vol afschuw over het Syrische leger. Praat vol bewondering over de  rebellen, de ambulancebroeders, de vaders en moeders verscholen in hun kelders, terend op hun laatste reserves. Besef je dat we hen niet in de steek kunnen laten. Houd het vliegwiel alsjeblieft in beweging.

(deze column schreef ik voor de uitzending van Nu Al Wakker Nederland, radio 1, 28-02-2012)

Het debat is eenvoudig te parafraseren. Conservatievere boekenliefhebbers (ik noem ze even de boomsnuivers) worden in navolging van Ariana Huffington vergeleken met schilderende holbewoners die zich verzetten tegen de komst van het kleitablet. Progressiever boekenliefhebbers (ik noem ze even de snijplankjes) zijn volgens de boomsnuivers dan weer niet meer dan kille profeten wier liefdeloze toekomstvoorspellingen slechts worden overtroffen door hun culturele barbarisme.

Ook gisteren, tijdens het door SLAA en Wintertuin georganiseerde debat in de Rode Hoed waren vele krachtige, cynische, somberende en angstige meningen te horen. De techniek was het probleem. De discussie is te breed. De auteursrechten spelen uitgevers parten. De knowhow bij uitgevers is beperkt. Lezers zijn gratis digitale content gewend. Een digitaal pdfje is geen boek. Er is verregaande ontlezing. Enzovoorts. Gelukkig waren er ook mensen die opmerkten dat het medium het speelveld misschien wel verandert maar dat een verhaal een verhaal blijft en dat de kern van een boek daarmee niet verandert.

Bij die laatste categorie sluit ik me graag aan. Want wat me is gaan tegenstaan is de frivoliteit van het debat over literair lezen, de zorgen. Verdienmodellen zijn immers altijd aan verandering onderhevig. Wetenschappelijk onderzoek over de veronderstelde “digitale ontlezing” is nog nauwelijks gedaan. Het blijft dus bij anecdotes en vergelijkingen met andere culturele sectoren (de muziekindustrie) of andere landen (Amerika) en veel, heel veel kletsen.

De voor- en tegenstanders van digitaal lezen doen me inmiddels een beetje denken aan de Lilliputters uit Gullivers Travels, die steggelden over welke kant van een gekookt ei met het lepeltje betikt diende te worden.

Voor de hedendaagse Lilliputters is het gekookte ei helaas vaak niet het geschreven verhaal zèlf, niet de veranderende rol van literatuur aan het begin van de 21e eeuw. Nee: het gaat vaak om het medium, om de vorm en hoe die het papieren boek zou bedreigen. Boomsnuivers en snijplankjes gaan elkaar dus te lijf met vlijmscherpe boekenleggers en zwiepende USB kabeltjes om een gelijk te behalen dat niemand heeft! Over een technologische verandering bovendien, die wij Hollanders, of we nou willen of niet, écht niet gaan tegenhouden.

Natúúrlijk heeft de veranderende vorm van het medium consequenties, niet in de laatste plaats voor de inhoud en de consumptie van verhalen. Maar welke? Uiteindelijk? Geen idee. Maar een beetje rust in de tent kan geen kwaad.

De onvergelijkbare Britse schrijver Stephen Fry verwoordde de toekomst van boeken en hun digitale evenkniën nog wel het mooist: ‘e-books won’t replace regular books any more than the staircase has been replaced by the elevator.’

Digitaal publiceren geeft schrijvers en lezers nieuwe mogelijkheden om met elkaar te communiceren. Een cliché. En de verdienmodellen van uitgevers staan onder druk: Van The New York Times tot de Nederlandse literaire huizen: verandering in de lucht. Weer zo’n cliché. Daar nog maanden over praten – hoe gezellig ook, want gezellig was het, gisteren – gaat daar niets aan veranderen.

Wat wèl iets zal gaan veranderen is wanneer we dingen gaan uitproberen. Op ons gat durven vallen. Mooie verhalen maken, mooie verhalen uitgeven en mooie verhalen lezen: in nieuwe vormen, als het aan mij ligt, naast de oude vormen. Ik roep de boomsnuivers en snijplankjes van Nederland hierbij dan ook graag op om te stoppen met de polemieken, de overpeinzingen, de debatten en de meningen en gezamenlijk aan het werk te gaan. Met een doorwrocht onderzoek, een bruisend ondernemingsplan, een revolutionair verdienmodel, statige ganzenveer of een versatiel toetsenbord. Maar in ieder geval met een korreltje zout.

Deze column las ik 14 februari 2012 voor in de uitzending van Nu Al Wakker Nederland, Radio1. Graag wijs ik de geïnteresseerden die aan de slag willen op dit artikel dat één van de negatieve kanten van Amazon belicht, in het brede, ingewikkelde debat over digitaal lezen en hoop dat dat ze zal inspireren om danwel krachten te bundelen, danwel een eigen initiatief te ontplooien dat van toegevoegde waarde is voor de literatuur in de 21e eeuw.

Valt dus wel mee met die entertainment industrie balancerend op het randje van de afgrond.

Afsluitend een mooi citaat uit het rapport:

“Through a decade of economic and technological upheaval, the entertainment industry grew 50 percent while consumers increased spending on entertainment,”